Toksoplazmoza

Toksoplazmoza to choroba, która jest zaliczana do grupy tak zwanych zoonoz, czyli chorób odzwierzęcych. Są to schorzenia kręgowców, które w odpowiednich warunkach mogą przenieść się również na człowieka.

Przyczyną toksoplazmozy jest inwazja pasożyta Toxoplasma gondii, który najczęściej atakuje ptaki i koty (są one żywicielami ostatecznymi). Człowiek natomiast może stać się żywicielem pośrednim. Toksoplazmoza jest bez wątpienia jedną z najczęściej występujących chorób pasożytniczych, a przypadki zachorowań odnotowywane są na całym świecie. Niewielki spadek liczby zakażeń można zaobserwować w surowym klimacie (np. Skandynawii) lub w rejonach szczególnie ciepłych.

Mimo że w skali globalnej, odsetek zarażonych pasożytem jest dość wyskoki, to tylko niewielki procent choruje na toksoplazmozę, gdyż w większości przypadków schorzenie w ogóle nie ujawnia się, a zainfekowane osoby stają się tylko, albo aż nosicielami.

Objawy toksoplazmozy

Nabyta postać toksoplazmozy najczęściej atakuje węzły chłonne, dlatego nazywa się ją toksoplazmozą węzłową. Dochodzi do znacznego obrzęku tkanki chłonnej, co bez problemu można wykryć w trakcie dotyku. Najczęściej atakowane są struktury umiejscowione w obrębie szyi, jednak może dojść do obrzęku innych grup, np.pachowych. Grudki są twarde, luźno usadowione – można je bez większych trudności przesuwać, natomiast ich wielkość przeważnie nie przekracza kilku centymetrów.

Kolejnym objawem może być gorączka (z reguły niewysoka) lub stan podgorączkowy. Duża liczba chorujących skarży się ponadto na ogólne osłabienie oraz bóle mięśni i stawów, bóle głowy, a czasem na nadmiernąpotliwość. Niekiedy może dojść do poważnych zmian w objętych narządach, np. w gardle, co objawia się ostrym stanem zapalnym. Zakażenie pierwotniakiem Toxoplasma gondii może również powodować poważniejsze stany zapalne, które umiejscawiają się w ośrodkowym układzie nerwowym.

Trudności z wykryciem

Jak widać, w większości przypadków postać objawowa toksoplazmozy przypomina zwykłą grypę, dlatego jest dość rzadko rozpoznawana za pierwszym razem, a sami chorzy zazwyczaj niechętnie udają się do lekarza, lecząc się na własną rękę. Nieleczone zakażenie zazwyczaj ma łagodny przebieg, a wszystkie objawy ustępują po upływie kilku tygodni.

Zakażenia w Polsce

Szacuje się, że około 60 procent Polaków przebyło w swoim życiu zakażenie pasożytem Toxoplasma gondii – na taki stan wskazują odczyny serologiczne u reprezentatywnej grupy badawczej. Całe szczęście, jedynie u 1/10 pojawiają się nieswoiste objawy, o których istnieniu osoby te zazwyczaj nie mają pojęcia.

Diagnostyka toksoplazmozy

Jeśli jednak już pojawią się jakiekolwiek symptomy zakażenia toksoplazmozą, to są one nieswoiste i przypominają bardziej objawy grypopodobne. Dlatego współczesna diagnostyka tej choroby jest dość skomplikowana i opiera się przede wszystkim na wielu badaniach serologicznych.

Testy serologiczne

  • Pierwszym i często stosowanym badaniem pod kątem toksoplazmozy, jest odczyn IF (odczyn immunofluorescencji pośredniej). Pozwala on na rozpoznanie swoistych przeciwciał toksoplazmowych, jednak jego wadą jest fałszywy wynik w niektórych przypadkach, np. gdy we krwi obecny jest tak zwany czynnik reumatoidalny lub przeciwciała przeciwjądrowe.
  • Kolejnym badaniem serologicznym wykonywanym w diagnostyce toksoplazmozy jest test immunoenzymatyczny oraz immunoadsorbcyjny, który wykrywa w osoczu przeciwciała wszystkich grup:IgG, IgM, IgA oraz IgE. Powyższe próby są niezwykle czułe, a także ich działanie jest wybiórcze, co pozwala na precyzyjne określenie obecności danych przeciwciał we krwi i wykluczenie błędów spowodowanych zastosowaniem odczynu IF.
  • Przeprowadzanie tych dosyć skomplikowanych badań jest niezbędne, żeby odróżnić ostry przebieg choroby od przewlekłego, co z kolei umożliwia podjęcie skutecznego leczenia. Rodzaj przeciwciał wytwarzanych przez limfocyty jest ściśle uzależniony od fazy zarażenia – podczas ostrego rzutu, jako pierwsze pojawiają się przeciwciała klasy IgM. Do ich wytworzenia dochodzi mniej więcej w drugim tygodniu trwania inwazji pasożytniczej i zanikają dopiero po upływie kilku miesięcy.
  • Kolejnym typem białek odpornościowych są przeciwciała IgE oraz IgA, których aktywność utrzymuje się przez około 9 miesięcy.
  • Wzajemne zależności czasowe pomiędzy odpowiednimi klasami przeciwciał powodują, że jednoczesne wykrycie białek IgM oraz IgA we krwi płodu, daje pewny dowód na wrodzone zarażenie pasożytem (ten rodzaj przeciwciał nie przenika przez zdrowe łożysko, co wskazuje na jego stan zapalny).
  • O aktywnej postaci choroby u noworodków świadczy ponadto znaczny wzrost przeciwciał klasy IgG, który jest nawet kilkukrotnie większy, niż w badaniu wstępnym.

Ostateczna diagnoza

Ze względu na trudności występujące z różnicowaniem toksoplazmozy, bardzo często zachodzi potrzeba przeprowadzenia kilku testów serologicznych. W niektórych przypadkach i to nie wystarcza, dlatego przeprowadza się dodatkowe badania, które wychwytują obecność antygenu pasożyta, który krąży w płynach ustrojowych i pojawia się w ostrej fazie choroby.

Rozwój toksoplazmozy w ciele człowieka

Toksoplazmoza jest wywoływana przez pierwotniaka o nazwie Toxoplasma gonidii. Jest to pasożyt, rozwijający się wewnątrz zainfekowanych komórek.

Jako, że organizm ten jest tak zwanym pasożytem bezwzględnym, to rozwija się tylko i wyłącznie w tkance żywej i tam również następuje jego śmierć. Posiada on dość wysoki stopień specjalizacji, to jest w jego planie budowy można dostrzec szereg przystosowań do pasożytniczej strategii życiowej.

Żywiciel pośredni i ostateczny

Pierwotniak powodujący toksoplazmozę może rozmnażać się zarówno w sposób płciowy, jak i bezpłciowy. Pierwsza możliwość realizowana jest w ciele żywiciela ostatecznego, którym najczęściej jest kot domowy. Pasożyt namnaża się w komórkach nabłonka (tak zwanych enterocytach) przewodu pokarmowego zwierzęcia – produkowane są specjalne struktury będące jedną z form życiowych pierwotniaka, czyli oocysty. Wydalane są one z kałem w bardzo dużej liczbie, to znaczy kilku milionów w ciągu dnia, przez okres dochodzący nawet do 4 tygodni.

Oocysty to struktury bardzo odporne na niekorzystne działanie czynników środowiskowych, dlatego mogą bytować w takiej formie nawet przez kilka lat, wciąż zachowując wysoki stopień zakażalności. Kolejnym etapem cyklu życiowego jest wykształcenie się tak zwanych sporozoitów, czyli właściwej formy inwazyjnej pasożyta. Dochodzi do tego wtedy, gdy oocysty trafią na odpowiednie warunki, przede wszystkim wilgotność oraz temperaturę. Powstałe w przeciągu kilku dni sporozoity stanowią formę zaraźliwą zarówno dla żywicieli pośrednich, jak i innych żywicieli ostatecznych.

U człowieka pierwotniak rozmnaża się w sposób bezpłciowy, przy czym rozróżnia się niejako dwie fazy jego rozwoju. W pierwszej – ostrej, dochodzi do intensywnego namnażania się pasożyta w zdrowej tkance, co powoduje jej uszkodzenie, czego skutkiem są zmiany chorobowe. W postaci przewlekłej natomiast, rozwój pasożyta polega na tworzeniu form przetrwalnikowych – cyst, które umiejscawiają się w różnych miejscach w organizmie, przede wszystkim w mózgu oraz w mięśniach szkieletowych. Struktury te najprawdopodobniej funkcjonują w ciele, w formie uśpionej do końca życia nosiciela.

Nawrót choroby

Czasami dochodzi do ponownej aktywacji wspomnianych cyst, czego efektem jest nawrót ostrej fazy choroby. Taka sytuacja ma miejsce w przypadku osób ze znacznie obniżonym poziomem odporności, co ma związek np. z trwającym w organizmie stanem zapalnym, infekcją bakteryjną lub chorobą AIDS.

Toksoplazmoza w ciąży – zapobieganie

Przebieg zakażenia toksoplazmozą dla przyszłej mamy może być kompletnie bezobjawowy. Jest znacznie bardziej groźna dla dziecka, ponieważ powoduje nieodwracalne wady rozwojowe lub ciężkie uszkodzenia wielonarządowe.

Kobieta tak naprawdę nigdy nie wie, w którym trymestrze ciąży zaraziła się pasożytem, a dla ewentualnych powikłań u płodu ma to ogromne znaczenie – warto więc przez całe dziewięć miesięcy zachowywać kilka prostych zasad dotyczących higieny, co pomoże uchronić noworodka przed zagrożeniem.

Prosta profilaktyka

  • W przypadku toksoplazmozy, profilaktyka ogranicza się głównie do prostych zachowań dotyczących higieny w życiu codziennym. Przede wszystkim, należy bardzo dokładnie myć mięso, ale również owoce i warzywa. W przypadku tych drugich, trzeba szczególnie pamiętać, aby nie spożywać ich prosto po zerwaniu, ale wyłącznie po dokładnym umyciu.
  • Każda potrawa z mięsa musi być poddana odpowiedniej obróbce termicznej, co znaczy, że kobieta, w okresie ciąży, powinna unikać potraw z surowego lub półsurowego mięsa, np. tatara.
  • Koniecznie należy wspomnieć tutaj również o wędlinach, które zostały poddane tylko wędzeniu lub soleniu, ich również nie wolno spożywać osobie ciężarnej, ponieważ takie zabiegi nie gwarantują unieszkodliwienia pasożytów. Cysty Toxoplasma gondii ulegają zniszczeniu podczas długotrwałego (powyżej dwóch tygodni)mrożenia lub gotowania w temperaturze co najmniej 60 stopni Celsjusza, zależy to jednak od rodzaju mięsa.
  • Kolejną rzeczą, o której trzeba pamiętać, to dokładne zmywanie naczyń, zwłaszcza tych, które mająbezpośredni kontakt z mięsem. Wszelkie noże, drewniane sztućce czy deski do krojenia, muszą być poddane szczególnej kontroli.
  • Kobieta w ciąży powinna zażywać ruchu, szczególnie dobrze działają wszelkie prace na wolnym powietrzu, np. porządki w ogrodzie. Nie należy jednak robić tego bez ochronnych rękawiczek. Formy przetrwalnikowe pasożyta i zarazem najbardziej zaraźliwe mogą przetrwać w ziemi przez wiele lat! Rękawic trzeba również używać podczas zabawy ze zwierzętami domowymi, zwłaszcza z kotem oraz ptactwem, bowiem one najczęściej spełniają rolę żywiciela ostatecznego Toxoplasma gondii.

Leczenie

W tak szczególnym czasie, jakim niewątpliwie jest ciąża, każda ingerencja w równowagę organizmu, w tym również leczenie chorób, działa niekorzystnie. Dlatego warto stosować się do powyższych zaleceń, bowiem nie wymagają one żelaznej dyscypliny, a skutecznie chronią zarówno mamę, jak i dziecko.

Toksoplazmoza ośrodkowego układu nerwowego

Toksoplazmoza OUN (ośrodka układu nerwowego) występuje bez wątpienia najrzadziej spośród wszystkich odmian choroby, jednak ma ona najcięższy przebieg i o wiele bardziej niekorzystne rokowania. Schorzenie to pojawia się w warunkach znacznego niedoboru odporności, dlatego najwięcej przypadków tej choroby stwierdza się wśród chorych na AIDS. Możliwe jest jednak nabyte zakażenie u osób z innymi, ciężkimi dysfunkcjami układu immunologicznego, a także poddawanych intensywnej kortykosteroidoterapii oraz immunosupresji.

Objawy

Zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym są nieodwracalne, co jest związane z ograniczonymi możliwościami regeneracyjnymi tkanki nerwowej. W przebiegu toksoplazmozy dochodzi do rozległych zmian zapalnych o charakterze rozsianym, mogących występować zarówno w całym mózgowiu, jak i tylko w określonych miejscach. Najczęściej zajęte są obszary jądra ogoniastego, pogranicza korowo – podkorowego oraz wyściółki komór.

Zainfekowane komórki nerwowe w wyżej wymienionych obszarach obumierają, a w tych miejscach powstają zwapnienia. Ponadto dochodzi do powstawania cyst wewnątrzkomórkowych, co powoduje dalsze, rozległe uszkodzenia tkanki. Pojawia się także wodogłowie, które jest wynikiem zaburzeń krążenia płynu mózgowo – rdzeniowego. Nie zawsze udaje się wyrównać ciśnienie za pomocą nieinwazyjnych metod, niekiedy konieczne jest zastosowanie odbarczenia. W przebiegu toksoplazmozy OUN, bardzo często pojawia się także ropień mózgu, co jest wynikiem zbierania się w jednym miejscu zakażonego materiał. W zależności od wielkości oraz lokalizacji ropnia, dochodzi do zaburzeń odpowiednich funkcji życiowych. Najcięższą postacią kliniczną toksoplazmozy OUN jest torbielowatość mózgu. Pacjent skarży się przede wszystkim na bóle głowy, zawroty oraz zaburzenia równowagi. Częstym objawem jest również oczopląs oraz trudności z koncentracją, pojawiają się też zaburzenia natury psychicznej. Podłoże neurologiczne mają również drgawki o różnym charakterze oraz zaburzenia w funkcjonowaniu mięśni. Postępujący proces chorobowy obejmuje niekiedy rdzeń kręgowy, co powoduje porażenie nerwów czaszkowych oraz rdzeniowych – wynikiem tego są niedowłady kończyn, zaburzenia oddychania, a także połykania. W skrajnych przypadkach stan zapalny obejmuje struktury w mózgu, odpowiedzialne za gospodarkę hormonalną, czego efektem są poważne zaburzenia regulacji hormonalnej.

Toksoplazmoza ośrodkowego układu nerwowego to bardzo ciężka choroba, gdzie liczba zgonów stanowi stosunkowo wysoki odsetek. Uszkodzeniu ulega wiele struktur, które odpowiadają za prawidłowe funkcjonowanie wielu kluczowych narządów.

Toksoplazmoza oczna

Zakażenie pasożytem Toxoplasma gondii jest bardzo niebezpieczne dla oczu, może bowiem wywoływać poważne stany zapalne oraz inne schorzenia, na przykład jaskrę. Z tego względu, że to dość częste przypadki infekcji, wyodrębniono więc nawet tzw. oczną odmianę toksoplazmozy, jako osobną jednostkę chorobową. W Polsce, na jej temat nie ma niestety dokładnych danych, jednak można przypuszczać, że duża ilość przypadków zapalenia siatkówki czy też rogówki, jest spowodowana właśnie inwazją pierwotniaka.

Objawy

Powstawanie patologicznych zmian w narządzie wzroku bardzo rzadko jest wynikiem nabytej toksoplazmozy. W większości przypadków, toksoplazmoza oczna pojawia się w wyniku wrodzonego zakażenia. Patologie w obrębie narządu wzroku mogą ujawnić się w pierwszych kilku latach życia lub bezpośrednio po porodzie – w drugim przypadku zmiany są bardzo poważne, dotyczą one bowiem wad anatomicznych. Bardzo często obserwuje się małoocze, niekiedy gałka oczna w ogóle się nie wykształca. Innym objawem, jaki można dostrzec bezpośrednio po porodzie, jest zmętnienie rogówki, a w badaniach zanik nerwu wzrokowego.

W późniejszych miesiącach życia pojawia się odczyn zapalny, który obejmuje błonę naczyniową oraz siatkówkę i umiejscowiony jest w tylnej ścianie gałki ocznej i ma on charakter jednostronny, ogniskowy. Dochodzi także do zmniejszenia powierzchni rogówki, upośledzeniu ulega budowa tętnicy zaopatrującej narząd w natlenioną krew. W niektórych przypadkach pojawia się wysięk do ciała szklistego, niekiedy zmiany mają charakter krwotoczny.

Jeśli owe zmiany chorobowe nie ujawnią się w pierwszych latach życia, to toksoplazmozę oczną diagnozuje się najczęściej podczas okresowych badań, np. przeprowadzanych w szkole lub przedszkolu. Najczęściej występującym, niepokojącym objawem, jest uniemożliwiający dziecku ostre widzenie zez.

Toksoplazmoza oczna jest stanem chorobowym, który wymaga dobrze opracowanej terapii. Zaniechanie wszelkich działań, mających na celu wyleczenie zmian powoduje, że stany zapalne mają powracający i ciągle narastający charakter. Może to doprowadzić do znacznego upośledzenia czynności widzenia, a w skrajnych przypadkach nawet do całkowitej utraty wzroku.

Leczenie

Oprócz standardowej terapii środkami przeciwpierwotniakowymi oraz antybiotykoterapii, stosuje się również leki sterydowe, które mają na celu zmniejszenie stanu zapalnego oraz zapobieżenie powstawaniu blizn w narządzie wzroku. Stosowanie wyżej wymienionych środków zazwyczaj daje zadowalające rezultaty, jednak w większości przypadków nie udaje się zahamować postępu choroby całkowicie.

Toksoplazmoza wrodzona

Do wykształcenia się tej formy choroby dochodzi u płodu w sytuacji, gdy matka sama ulegnie zakażeniu w okresie bezpośrednio poprzedzającym ciąże lub w jej trakcie. Do przeniesienia się pasożyta z matki na dziecko przyczynia się zapalenie łożyska, które nie spełnia wówczas swojej funkcji bariery ochronnej.

Objawy

Objawy zakażenia płodu pierwotniakiem, powodującym toksoplazmozę zależą przede wszystkim od:

  • stopnia zaawansowania ciąży
  • zjadliwości pasożyta
  • stopnia wykształcenia układu immunologicznego u dziecka

Pierwszy trymestr

Inwazja pasożytnicza jest najbardziej niebezpieczna, gdy rozwinie się w pierwszym trymestrze ciąży, ponieważ wtedy właśnie ma miejsce intensywny rozwój zarodka i wszelkie nieprawidłowości na tym etapie skutkują powstaniem poważnych wad wrodzonych.

Drugi trymestr

drugim trymestrze ryzyko przeniknięcia pasożyta przez łożysko wynosi już 50 proc., jednak szkody powodowane przezeń nie są już tak poważne, jak w I etapie ciąży. Często dochodzi do wykształcenia u dzieckamałogłowia, wodogłowia, pojawiają się również rozległe zwapnienia w mózgu.

Innym zagrożeniem jest niedorozwój umysłowy i psychomotoryczny, czasami rozwija się padaczka. Bardzo częstym powikłaniem jest także uszkodzenie gałki ocznej i siatkówki, co determinuje późniejsze problemy ze wzrokiem, rzadko jednak prowadzi do ślepoty.

Charakterystyczna jest tutaj tak zwana triada Sabina i Pinkertona, czyli wystąpienie trzech charakterystycznych defektów jednocześnie: małogłowia lub wodogłowia, zapalenia struktur w oku i zwapnienia śródmózgowia.

Trzeci trymestr

ostatnim trymestrze ciąży ryzyko pojawienia się groźnych dla życia powikłań sięga już tylko 5 proc., jednak szansa na zarażenie dziecka pasożytem wzrasta do blisko 70 proc..

Najczęściej pojawiają się niewielkie zmiany patologiczne (ujawniające się w okresie dziecięcym lub młodzieńczym, nie później niż do 20 roku życia) w obrębie gałki ocznej lub śródmózgowia, niekiedy pojawiają sięodczyny zapalne w narządach wewnętrznych – przede wszystkim płucach, mózgu, śledzionie, wątrobie. U dziecka wystąpić może dodatkowo żółtaczka, niedokrwistość, czasami biegunka.

Rokowanie

Należy pamiętać, że zakażenie matki nie musi koniecznie przenieść się na płód. Co prawda częstość inwazji wzrasta wraz z czasem trwania ciąży (związane jest to ze wspomnianą wcześniej przepuszczalnością łożyska), jednak szybkie zastosowanie odpowiedniego leczenia, prawie całkowicie eliminuje zagrożenie przeniesienia się pasożyta na dziecko.

Toksoplazmoza
Oceń Artykuł

Zainteresowaliśmy Ciebie artykułem? Masz pytania, propozycje lub wątpliwości? Możesz do nas napisać: redakcja@drogazdrowia.pl. Bądź z nami w kontakcie i dołącz do naszego fanpage'a - Droga Zdrowia

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here