Insulinooporność – co to jest?

Insulinooporność jest zmniejszoną wrażliwością komórek na działanie insuliny, dotyczy to głównie tkanki mięśniowej, tkanki tłuszczowej i wątroby. Oznacza, iż komórki przestają prawidłowo reagować na insulinę, mimo że jej poziom jest prawidłowy lub podwyższony, powoduje to wzrost stężenia glukozy we krwi. Długotrwały stan wysokiego poziomu glukozy we krwi jest niebezpieczny dla zdrowia. Nieleczony może prowadzić do rozwoju cukrzycy typu 2, cukrzycy ciążowej, zespołu metabolicznego, chorób układu sercowo-naczyniowego, niealkoholowego stłuszczenia wątroby, obturacyjnego bezdechu nocnego jak i zespołu policystycznych jajników.  Z kolei cukrzyca typu 1 charakteryzuje się występowaniem stałego stanu insulinooporności.

Na ogół insulinooporność przebiega niezauważona, objawami są np. senność, zmęczenie zwłaszcza po niewielkim wysiłku, bóle głowy, zwiększona suchość skóry na karku, pod pachami i w okolicy kostek, kłopoty ze snem, kłopoty z cerą, częste infekcje ginekologiczne.  Takie zmiany można łatwo zbagatelizować, warto o nich wspomnieć lekarzowi pierwszego kontaktu. Największe ryzyko insulinooporności występuje u osób z nadwagą, otyłością czy nadciśnieniem tętniczym.

Czym jest insulinooporność?

Insulinooporność to stan, w którym komórki organizmu stają się odporne na działanie insuliny. Początkowo organizm stara się zrekompensować odporność komórek docelowych przez zwiększenie produkcji insuliny przez trzustkę (zjawisko hiperinsulinemii). Pozwala to przez pewien czas utrzymać prawidłowe stężenie glukozy we krwi. Rozwijająca się insulinooporność przekształca się w zespół metaboliczny, który przyśpiesza rozwój poważnych w skutkach dla zdrowia chorób. Rozwinięta insulinooporność jest ściśle związana z nadciśnieniem tętniczym, zaburzeniem metabolizmu cholesterolu i trójglicerydów, które mogą u pacjenta występować równocześnie. 

Insulina jest hormonem białkowym wydzielanym przez komórki beta wysp trzustkowych znajdujących się na powierzchni trzustki. Po zjedzonym posiłku insulina jest wydzielana do krwioobiegu, gdzie dociera do wszystkich komórek organizmu „zarządzając” im transport glukozy z krwi do komórek, tym samym zmniejsza poziom glukozy we krwi. Gdy komórki stają się głuche na działanie insuliny rozwija się insulinooporność, która skutkuje zaburzeniami metabolizmu węglowodanów, białek i tłuszczy. W sytuacji gdzie dochodzi do trwałego uszkodzenia komórek beta wysp trzustkowych, jest konieczne podawanie insuliny w postaci zastrzyków pod skórnych.

Jak wygląda insulinoodporność w praktyce?

U zdrowej osoby insulina wytwarzana po posiłku ma na celu dać sygnał komórkom aby wyłapywały z krwioobiegu glukozę i wykorzystywały ją do tworzenia energii, która jest niezbędna do życia.  Z kolei u osób chorych na insulinooporność, komórki stają się głuche na działanie insuliny.

Zaburzenie prawidłowego reagowania komórki na insulinę może mieć  przyczynę w 3 kluczowych miejscach szlaku sygnałowego insuliny. W zależności od miejsca błędu mówimy o przedreceptorowej, receptorowej i postreceptorowej insulinooporności. Przedreceptorowa insulinooporność ma miejsce gdy nieprawidłowa budowa cząsteczki insuliny uniemożliwia jej prawidłowe przyłączenie się do receptora insulinowego na powierzchni komórki a tym samym prawidłowe przenoszenie informacji o wchłanianiu glukozy do komórki. W tym wypadku organizm prawidłowo reaguje na insulinę podawaną w zastrzykach. Receptorowa insulinooporność jest związana z uszkodzeniem receptora insulinowego na powierzchni komórek, uniemożliwia to przyłączenie się cząsteczki insuliny  a tym samym odebranie sygnału o wchłanianiu insuliny do komórki. Z kolei postreceptorowa insulinooporność dotyczy uszkodzenia transporterów glukozy do wnętrza komórki.

Klinicznie stosuje się podział insulinooporności na wątrobową i obwodową. Wątrobowa insulinooporność powoduje stłuszczenie wątroby i wzrost produkcji cholesterolu frakcji VLDL i trójglicerydów. W tej sytuacji komórki wątroby tracą wrażliwość na działanie insuliny co powoduje zaburzone procesy uwalniania i magazynowania glukozy. Obwodowa insulinooporność dotyczy tkanki mięśniowej i tłuszczowej. W tym typie insulinooporności obserwujemy spadek masy mięśniowej a wzrost uwalniania wolnych kwasów tłuszczowych przez tkankę tłuszczową.

W trakcie insulinooporności występuje (hiperinsulinemia) zwiększone wydzielanie insuliny przez trzustkę, zwykle po posiłku. Hiperinsulinemia pomaga chwilowo utrzymać prawidłowy poziom glukozy we krwi. Wielokrotnie powtarzające się skoki nadmiernego wydzielania insuliny zwiększają insulinooporoność.

Najczęściej insulinoodporność diagnozowana jest u osób posiadających określone, genetyczne predyspozycje, choć sprzyjają jej również czynniki środowiskowe, m.in. nieodpowiednia dieta, otyłość i mniejsza aktywność fizyczna. Wysokokaloryczna dieta, w której brakuje wielu wartości odżywczych, za to jest nadmiar pokarmów o wysokim indeksie glikemicznym może spowodować, że u osoby pojawią się pierwsze oznaki insulinooporności.  Jedną z wielu predyspozycji do insulinoopornosci może być nie odpowiednia masa urodzeniowa – zbyt niska lub zbyt wysoka.

Skutki insulinoodporności

Osoby chorujące na insulinoodporność, nazwaną w skrócie IO często chorują na cukrzycę typu 1 i typu 2. Zaburzenie działania insuliny powoduje w organizmie stopniowe rozregulowanie mechanizmów odpowiedzialnych za metabolizm węglowodanów, tłuszczy i białek. Takie długotrwałe narastające problemy powodują rozwój chorób, takich jak: zespołu metabolicznego, cukrzycy typu 2, cukrzycy ciążowej, chorób serca, chorób naczyń krwionośnych, miażdżycy, niealkoholowego stłuszczenia wątroby, obturacyjnego bezdechu nocnego jak i zespołu policytycznych jajników. Dodatkowo insulinooporność przyczynia się do zwiększonego występowania infekcji narządów płciowych i moczowych np. nawracające lub przewlekłe infekcje pochwy w tym grzybiczne i bakteryjne, przewlekłe i nawracające zapalenia cewki moczowej.

Przyczyny występowania insulinooporności.

Przyczyny powstania insulinooporności są coraz lepiej poznane, choć nadal pozostają luki do uzupełniania. Najbardziej znanymi i opisanymi przyczynami insulinooporności są:

  1. Podłoże genetyczne – które opisuje mechanizm insulinooporności prereceptroowej, receptorowej i postreceptorowej. Najczęściej spotykamy się z zjawiskiem źle zbudowanej cząsteczki insuliny, która nie jest aktywna i nie może łączyć się z receptorem insulinowym na komórkach. Dodatkowo mówimy tu o złożonych mechanizmach wzajemnych zależności między różnym procesami metabolicznymi jak procesami regulującymi ekspresje różnych genów.
  2. Zaburzenie równowagi produkcji hormonów – glukagonu, kortyzolu, hormonu wzrostu, hormonów tarczycy, androgenów, parathormonów, które wpływają na zwiększenie odporności organizmu na insulinę.
  3. Niewłaściwa dieta – bogata w cukry proste i tłuszcze (zwłaszcza tłuszcze trans). Spożywanie produktów wysoko przetworzonych takich jak: wędliny, gotowe dania do odgrzania (pierogi, mrożona pizza, lazania), wypieki cukiernicze (ciasta z kremem, ciastka typu markizy, batoniki czekoladowe), słone przekąski (chipsy, krakersy, smakowe chrupki kukurydziane). Produkty ubogie w błonnik pokarmowy np. białe pieczywo, makarony z pszenicy. Zbyt mała ilość warzyw i owoców w codziennych posiłkach. Stosowanie diet na własną rękę bez konsultacji z lekarzem lub dietetykiem np. wprowadzenie diety bezglutenowej bez prawidłowej diagnostyki i kontroli specjalistycznej. Najnowsze badania pokazuję, iż produkty bezglutenowe u osób zdrowych przyczyniają się do rozwoju chorób serca i insulinooporności.
  4. Nadwaga i otyłość – tkanka tłuszczowa produkuje hormony (adipokiny), które obniżają skuteczność insuliny, dodatkowo zwiększa się poziom wolnych kwasów tłuszczowych, które negatywnie wpływają na gospodarkę glukozy i prawidłowe działanie insuliny.
  5. Brak aktywności fizycznej – siedzący tryb pracy i mało angażujący w ruch styl życia przyczynia się do kłopotów z nadwagą i otyłością co w konsekwencji przyśpiesza rozwój insulinoopornośći.
  6. Brak snu – niedosypianie spowodowane stylem życia, stresem, brakiem czasu, przewlekłą bezsennością. Braki snu powodują zachwianie wydzielanie leptyny, która przyczynia się do rozwoju otyłości brzusznej. Ta zaś do rozwoju inulinooporność. Ocenia się, iż powinno się spać 5-6 cykli snu ( 1 cykl trwa około 1,5 godziny) co przelicza się na około 7,5 – 9 godzin ciągłego snu.
  7. Przewlekłe stany zapalne – stan zapalny powstaje w wyniku: fizycznego uszkodzenia ciała i regeneracji tkanek (np. przecięty palec i gojąca się rana), infekcji bakteryjnych, wirusowych, pasożytniczych i grzybicznych (organizm stara się zwalczyć obce organizmy), choroby autoimmunologiczne (reumatoidalne zapalenie stawów, cukrzyca typu 1), choroby alergiczne (alergie na jedzenie i pyłki). Długotrwałe stany zapalne przyczyniają się do rozwoju insulinooporności np.  poprzez możliwość uszkodzenia trzustki, receptorów insulinowych  znajdujących się na komórkach docelowych (wątroba, mięśnie, tkanka tłuszczowa).
  8. Podeszły wiek – wraz z wiekiem dochodzi do coraz większych uszkodzeniem organizmu co sprzyja rozwojowi chorób.
  9. Ciąża – insulinooporność jest naturalnym zjawiskiem występując w 3 trymestrze ciąży, ma ona zapewnić dziecku odpowiednią ilość glukozy (paliwo) do wzrostu masy ciała. Naturalnie ustępuje po porodzie. U kobiet z predyspozycją do insulinooporności lub kobiet z nadwagą i otyłością może ona rozwinąć się w przewlekły stan, przyczyniając się do rozwoju cukrzycy ciążowej.
  10. Alkohol i papierosy – alkohol spożywany nadmiernie przyczynia się do wzrostu cholesterolu we krwi oraz uszkodzeniu komórek wątroby co wpływa na rozwój insulinoopornośći. Z kolei palenie papierosów niekorzystnie wpływa na poziom glukozy we krwi (podwyższa poziom glukozy). Tym samym powoduje skoki wydzielania insuliny, które przyśpieszają rozwój insulinooporności.

Objawy insulinoodporności

Insulinooporność najczęściej przebiega bezobjawowo lub z bardzo subtelnymi objawami, które łatwo zbagatelizować lub powiązać z inną przyczyną np. najczęstsze objawy są bardzo podobne do objawów cukrzycy typu 2. Objawami insulinooporności są:

Są to:

  • utrata koncentracji, uczucie jakby „za mgłą”,
  • senność,
  • zmęczenie, często występujące bo niewielkiej aktywności fizycznej,
  • otyłość brzuszna,
  • napady głodu,
  • szybkie odczuwanie głodu (2-3 h) po obfitych posiłkach,
  • częste bóle głowy,
  • zmiany skórne – sucha skóra na karku, pod pachami i w okolicy kostek, zmiany zabarwienia skóry na ciemniejszą w tych samych miejscach,
  • kłopoty z cerą – trądzik,
  • kłopoty ze snem,
  • częste infekcje ginekologiczne i dróg moczowych,
  • podwyższone ciśnienie tętnicze,
  • podwyższony poziom trójglicerydów we krwi,
  • podwyższony poziom glukozy na czczo.

Diagnostyka insulinooporności

Istnieje kilka badań pozwalających na zdiagnozowanie insulinooporności:

  • Badanie insuliny – badanie wykonuje się na podstawie pobranej próbki krwi na czczo, w której określa się poziom insuliny. Podwyższony poziom insuliny na czczo we krwi może wskazywać początki insulinooporności.
  • Test doustnego obciążenia glukozą (ang. oral glucose tolerance test, OGTT) – osobie badanej podaje się doustnie 75 g glukozy rozpuszczonej w 250-300 ml wody, którą należy wypić w przeciągu 5 minut od jej przygotowania. Dokonuje się tu 3 pomiary glukozy we krwi: pierwszy pomiar na czczo przed podaniem roztworu glukozy do wypicia, drugi pomiar zaraz po wypiciu glukozy, osoba badana powinna siedzieć spokojnie przez około 120 minut (2 godziny), trzeci pomiar glukozy wykonuje się po 120 minutach od wypicia glukozy. Na podstawie wyników stężenia glukozy we krwi wykreśla się krzywą. Stężenie glukozy w 120 minucie w zakresie 140 – 199 mg/dl świadczy o insulinooporności i stanie przed cukrzycowym.
  • Metoda HOMA (ang. Homeostatic Model Assessment) – przy tej metodzie dokonuje się pomiaru 2 parametrów na czczo: stężenie glukozy i stężenie insulinę we krwi. W tym celu pobiera się próbki krwi do badania laboratoryjnego. Na podstawie wyników stężeń insuliny i glukozy we krwi oblicza się wskaźnik insulinooporności (HOMA-IR).

Wzór na wskaźnik insulinooporności HOMA-IR

HOMA-IR(mmol/L x µU/ml) = stężenie glukozy na czczo (mmol/L) x stężenie insuliny na czczo (µU/ml) / 22,5

HOMA-IR norma

Prawidłowy wynik (u zdrowiej osoby) będzie wynosił 1, im wynik wyższy tym większe prawdopodobieństwo występowania insulinooporności.

Kalkulator HOMA-IR

Kalkulator Online HOMA-IR

  • Metoda klamry metabolicznej – jest najdokładniejszą metodą określania insulinooporności, jednak wymaga zastosowania kroplówek w których są podawane insulina i glukoza. Ilość podawanej insuliny jest stała, z kolei ilość glukozy jest zmienna.  Wykonuje się tu liczne pomiary poziomu glukozy we krwi (co 5 minut) w celu oznaczenia parametru prędkości wlewu glukozy (GIR). Ze względu na wysokie koszty, czasochłonność, obciążenie osoby badanej długotrwałymi kroplówkami nie jest stosowana w diagnostyce. Używana jest głównie w badaniach naukowych.

Leczenie insulinoodporności

Leczenie insulinooporności jest leczeniem długotrwałym wymagającym konsultacji lekarza i dietetyka. Leczenie opiera się głównie na dobraniu odpowiedniej diety do stanu zdrowia w celu zwiększenia wrażliwości komórek organizmu na insulinę oraz ochronie beta-komórek wysp trzustkowych. Badania wykazują, że utrata zbędnych kilogramów (w przypadku występowania nadwagi i otyłości) przyczynia się do zmniejszenia insulinooporności i ochrony trzustki.  Drugim filarem leczenia insulinooporności jest prawidłowe dobranie odpowiedniej aktywności fizycznej dopasowanej do stanu zdrowia i możliwości czasowych. Zachęca się do korzystania z każdej możliwości ruchu np. codzienne spacery, jazda rowerem do pracy w sezonie letnim, nordic walking – spacery z kijkami. Gdy dieta i aktywność fizyczna to za mało, lekarz może przepisać lek – metforminę, która będzie wpływać na regulację poziomu glukozy we krwi.

Insulinooporność – co jeść?

W insulinooporności bardzo ważną rolę pełni dobrze dobrana i zbilansowana dieta, którą powinien indywidualnie ustalić dietetyk do obecnego stanu zdrowia pacjenta. Pierwszymi krokami jakie możemy sami wykonać jest:

  • ograniczenie słodyczy, cukru w napojach, np. herbata i kawa, słodkie napoje gazowane typu oranżady i cocacola,
  • ograniczenie produktów wysoko przetworzonych np. pizze, gotowe dania do odgrzania,
  • zrezygnowanie z jedzenia w restauracjach typu fast-food,
  • zwiększenie ilości spożywanych warzyw i owoców,
  • zwiększenie ilości spożywanego błonnika np. kasze, płatki owsiane, ciemne pieczywo.

Literatura:

Patel GP, Balk RA. “Systemic steroids in severe sepsis and septic shock”. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine. 

Lucidi P, Rossetti P, Porcellati F, Pampanelli S, Candeloro P, Andreoli AM, Perriello G, Bolli GB, Fanelli CG. “Mechanisms of insulin resistance after insulin-induced hypoglycemia in humans: the role of lipolysis”. Diabetes.

Insulinooporność – co to jest?
4.1 (82.56%) 39 głos

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here