Czarny bez – zastosowanie, właściwości i przepisy

Czarny bez określano w Europie jako „chłopska apteczka”. Napar z kwiatów czarnego bzu był traktowany jako cudowny lek na wiele chorób. Używano go jako środka napotnego, oczyszczającego krew, przeciwskurczowego i przeciwwzdęciowego. Często wykorzystywano go w kuchni. Do dzisiejszych czasów zachowało się wiele przepisów na kompot, sok, lemoniadę (kiedyś nawet pędzono z kwiatów wódkę).

Trochę historii

Łacińska nazwa czarnego bzu to Sambucus nigra i wywodzi się od słowa „sambuke” – instrument (podobny do małej harfy) wyrabiany z drewna czarnego bzu. Gałęzie służyły do wyrobu fletów.

Informacje o nim można znaleźć w biblijnych przekazach, w dziełach: Hipokratesa, Pliniusza, Dioskurydesa, św. Hildegardy z Bingen,Tomasza z Akwinu, Paracelsusa i wielu innych (w późniejszych czasach pisali o czarnym bzie głównie badacze/lekarze niemieckiego pochodzenia).

Germanie otaczali czarny bez wyjątkową czcią. Składali mu ofiary z chleba, mleka i piwa. W języku niemieckim na czarny bez mówi się „holunder”. Podobnie jak starogermańska bogini Holdy=Holle (oznaczająca „promienną”), która była patronką „domowego ogniska” oraz roślin (leczyła ich choroby). Dopóki ludzie wierzyli w panią Holle, pod groźbą kary (choroba, śmierć) zakazane było ścinanie czarnego bzu. Tylko wdowom i sierotom wolno było ścinać dziki bez.

Szczególny związek łączył czarny bez z dziećmi. W procesie chrystianizacji panią Holle zastąpił św. Mikołaj. Gałązka czarnego bzu, która była symbolem urodzaju, zamieniła się w rózgę.

Dziś czarny bez uznany jest za najlepszy naturalny medykament zwalczający objawy przeziębienia. Ministerstwo Zdrowia dopuszcza preparaty z czarnego bzu do sprzedaży w aptekach i sklepach zielarskich.

Zbiory czarnego bzu

Surowcem są:

  • liście (maj – czerwiec)
  • kwiaty (czerwiec – lipiec)
  • owoce (wrzesień – październik)
  • kora (luty – marzec; październik – listopad)

Kwiaty czarnego bzu należy suszyć w zacienionym i przewiewnym miejscu. Ścinamy całe kwiatostany (kiedy jest sucho), wiążemy w bukiety i dobrze by było, żeby suszenie przebiegło szybko. Jeśli suszymy w piekarniku lub suszarce to w temp 40 C. Przed suszeniem nie myjemy kwiatów! Podobnie suszymy owoce, szybko, żeby nie spleśniały. Uwaga: sok z owoców mocno plami!

Botanika i gatunki czarnego bzu

Czarny bez  Sambucus nigra  rośnie w Europie, Azji Mniejszej, i Afryce Północnej. Występuje w postaci krzewów lub niedużych drzew. Osiąga wysokość 9 m i może rosnąć 80 lat. Rośnie bardzo szybko. Jego korzenie szybko tworzą odrośla, nawet po wielokrotnym karczowaniu.

Czarny bez ma geste, długie i niezbyt rozwinięte gałęzie. Początkowo są one zielone, później zielonoszare, na koniec popielate. Kora ma barwy od jasnego beżu po różne odcienie szarości, z rozsianymi na całej powierzchni przetchlinkami (małe wypustki), z których wyrastają liście. Ich górna powierzchnia jest ciemnozielona i błyszcząca, spód – jasnozielony.

Czarny bez kwitnie do końca maja. Kwiatostany pachną mocno i słodko, a podczas suszenia bardzo intensywnie. Od sierpnia zaczynają dojrzewać owoce – początkowo zielone, później brązowoczerwone, na koniec fioletowoczarne. Każdy owoc może uwolnić 3 nasiona. Gałęzie wypełnione są białym, gąbczastym rdzeniem, który we wczesnej fazie rozwoju jest miękki i elastyczny. Jednak podczas suszenia bardzo twardnieje i dlatego czarny bez jest zaliczany do drewna twardego.

Czarny bez nie jest typową rośliną ogrodniczą. Lubi gleby bogate w próchnicę i azot. Najlepiej go sadzić blisko kompostu. Początek kwitnienia oznajmia początek lata.

Gatunki czarnego bzu

1. Bez koralowy (Sambucus racemosa)

Obok bzu czarnego najczęściej występujący bez dziki w Polsce. Pospolity na południu kraju. Zwany jest kalinką. Jest mniejszy (4 m) i delikatniejszy od bzu czarnego. Rośnie na glebach bogatych w wapno. Kwiaty są żółtozielone, owoce – czerwone z brunatnymi pestkami, rdzeń w pędach też jest brunatny. Liście są ciemniejsze niż liście bzu czarnego.

2. Bez hebd (Sambucus ebulus)

Zwany bzowiną hebd. Jest znacznie mniejszy niż wspomniane bzy (2 m), ale owoce ma największe. Zwykle występuje w ogrodach jako roślina ozdobna, ale owoce nie nadają się do spożycia!

Jest jeszcze bez kanadyjski (Sambucus canadensis), ale występuje tylko w Ameryce Północnej i służy jako surowiec na żywopłoty.

Zdrowotny wpływ czarnego bzu

Owoce czarnego bzu mają działanie:

  •  przeczyszczające
  •  wzmacniające organizm
  •  pobudzające apetyt
  •  moczopędne
  •  łagodzą kaszel
  •  wzmacniają układ nerwowy\oddechowy
  •  łagodzą bóle
  •  poprawiają trawienie

Liście czarnego bzu:

  •  zmniejszają opuchliznę
  •  przeczyszczająliść czarnego bzu
  •  uspokajają
  •  w cukrzycy
  •  obniżają ciśnienie
  •  hamują procesy zapalne
  •  wspomagają oczyszczanie organizmu z toksyn
  •  pobudzają przemianę materii
  •  działają napotnie, moczopędnie
  •  odflegmiają
  •  działają rozkurczowo
  •  uśmierzają swędzenie
  •  łagodzą kaszel
  •  wzmacniają odporność

Kwiaty czarnego bzu działają:

  • wykrztuśnie
  • wzmacniają odpornośćkwiat czarnego bzu
  • moczopędne
  • stabilizują krwiobieg
  • uśmierzają ból głowy
  • chronią układ oddechowy
  • działają napotnie\antywirusowo
  • przyspieszają trawienie

Kora (ważne – nie stosować w ciąży!)

  • wywołuje wymioty
  • silnie działa przeczyszczająco

Sprawdź jakie substancje zawiera czarny bez

Substancje czarnego bzu

Owoce zawierają:

  • aminkwasy
  • olejki eteryczne
  • glukoza, fruktoza, sacharoza
  • estry metylowe i etylowe wyższych kwasów tłuszczowych
  • potas, wapń, magnez, sód, fosfor (zawartość substancji mineralnych zależy od właściwości gleby)
  • rutyna, izokwercytryna, sambucyna
  • kwasy: jabłkowy, walerianowy, octowy, garbnikowy, izocytrynowy, winny i cytrynowy
  • witamina A, C, z grupy B

(PESTKI: kwas foliowy, holokalina, prunazyna, sambunigryna, wit B2 i C, duryna oraz cukier)

W skład liści wchodzą:

  • olejki eteryczne
  • parafina
  • substancje gorzkie
  • kwercetyna, rutozyd
  • garbniki, żywica
  • lektyny
  • prowitamina A
  • sambucyna, sambunigryna
  • sterole
  • triterpeny
  • witamina C (w okresie kwitnienia)

Kwiaty:

  • olejki eteryczne
  • cholina
  • flawonoidy
  • kemferol, kwercetyna
  • rutyna, hiperozyd, astragalina, nikotyfloryna
  • n-parafiny
  • kwas kawowy, kumarynowy, ferulowy
  • substancje mineralne
  • sambunigryna
  • śluzy, garbniki
  • sterole
  • triterpeny

Przy jakich dolegliwościach stosować czarny bez?

  • artretyzm (2 łyżeczki kwiatów bzu zalać szklanką wrzątku, parzyć 10 minut, pić 500 ml herbaty dziennie)
  • astma (20 g kwiatów bzu + 15 g kwiatów malwy + 5 g nasion kopru włoskiego) – czubatą łyżeczkę mieszanki zalać szklanką wrzątku i parzyć 10 minut, pić rano i wieczorem
  • ból gardła, głowy, uszu, zębów
  • chrypka
  • niedociśnienie (przez 8-12 tygodni, 3 razy dziennie, pić szklankę rozcieńczonego soku z owoców bzu)
  • cukrzyca (herbata z kwiatów bzu)
  • egzema
  • gorączka, kaszel, grypa
  • jęczmień (kompres z naparu z kwiatów bzu)
  • katar sienny (herbata z kwiatów bzu)
  • miażdżyca
  • migrena
  • nerwobóle (sok z owoców i musy)
  • nieżyt przewodu pokarmowego (herbata z kwiatów bzu)
  • półpasiec (sok z owoców bzu)
  • zapalenie oskrzeli (herbata z kwiatów bzu)
  • zapalenie pęcherza moczowego (mieszanka: 10 g kwiatów bzu, łupin fasoli (bez ziaren), liści pokrzywy, mięty pieprzowej + 20 g nawłoci) – 3 łyżeczki mieszanki zalać litrem wrzątku, parzyć 5 minut, pić litr dziennie
  • zapalenie stawów (herbata z owoców bzu)
  • zapalenie zatok przynosowych (inhalacje: 4 łyżki kwiatów bzu + 0,5 litra wrzątku)
  • pobudza laktację (herbata z kwiatów bzu)
  • choroby dziecięce (krztusiec, odra, szkarlatyna, ospa wietrzna)
  • koszmary senne
  • nerwowość, wyczerpanie, zmęczenie
  • brak odporności
  • odchudzanie
  • oczyszczanie organizmu
  • pielęgnacja skóry (trądzik, cellulit, zmarszczki, piegi)
  • użądlenia owadów (do miejsca użądlenia przyłóż kilka pogryzionych świeżych liści bzu)
  • stłuczenia, oparzenia, skaleczenia, zwichnięcia (kompres, patrz przepis „wywar”)
  • w kuchni (sałatki, zupy, mięso, ryby, dania wegetariańskie, sosy, octy, oleje, desery, wypieki, napoje)

Receptury – jak wykorzystać czarny bez?

Ostrożnie stosować liście i korę, bo mogą podrażniać żołądek i jelita. Owoców natomiast nie wolno jeść na surowo. Owoce należy najpierw podgrzać do minimum 80 C zanim cokolwiek się z nimi zrobi.

SOK Z OWOCÓW CZARNEGO BZUherbata z czarnego bzu

2 kg owoców + skórka z cytryny + 3\4 litra wody + 200 g cukru

Owoce bzu i skórkę cytryny zalać wodą. Gotować, aż owoce popękają i puszczą sok.
Odstawić na 30 minut. Sok odsączyć przez gazę i podgrzać z cukrem (gotować 3 minuty). Gorący sok rozlać do butelek.

HERBATA Z CZARNEGO BZU

– 10 g owoców czarnego bzu

– 150 ml zimnej wody

Owoce zalać wodą – odstawić na kilka minut – zagotować, odstawić, parzyć 10 minut, odcedzić

WYWAR Z LIŚCI CZARNEGO BZU

– 1-2 łyżeczki suszu z liści czarnego bzu

– 200 ml zimnej wody

Na kompres uśmierzający bóle -> liście zalać wodą, odstawić na 10 minut. Podgrzać i gotować 1 minutę

Na herbatę → 2 łyżeczki suszu zalać wrzątkiem – parzyć 5 minut i odcedzić. Dla celów leczniczych: 3-4 filiżanki przez 3-4 tygodnie

HERBATA Z KWIATÓW CZARNEGO BZU (na przeziębienie)

2 łyżeczki kwiatów zalać wrzątkiem i parzyć 10 minut – przecedzić – pić kilka razy dziennie „na gorąco”

MAŚĆ Z KWIATÓW CZARNEGO BZU (leczy szorstką skórę)

– garść kwiatów + 200 ml oleju z ostropestu + 40 g wosku pszczelego + 1/2 łyżeczki nalewki propolisowej

Kwiaty zalać olejem – podgrzać – ostudzić – zostawić na noc. Znowu podgrzać – przecedzić – dodać wosk – podgrzać (aż wosk się stopi) – zdjąć z ognia – dodać nalewki – maść przełożyć do słoika – odstawić w ciemne, chłodne miejsce

Przechowywać rok.

NAPÓJ NASENNY

1/2 szklanki wody + 2 łyżki soku z czarnego bzu + 1 łyżeczka miodu (spadziowego)

Pić 30 minut przed snem.

NALEWKA Z CZARNEGO BZU (na uśmierzenie bólu)

kwiaty czarnego bzu + liście czarnego bzu + winiak (wytrawna, mocna wódka wytwarzana ze spirytusu gronowego)

Dużą butelkę wypełnić w 1/3 kwiatami, dodać 2-3 liście, uzupełnić winiakiem. Odstawić na 10 dni. Jednorazowa dawka nalewki to 10 kropli na 1 łyżeczkę cukru (lub do kieliszka wody)

KREM Z KWIATÓW BZU CZARNEGO (przyspiesza gojenie się ran)

2 łyżki suszonych kwiatów bzu + 4 łyżeczki lanoliny + 1 łyżeczka miodu + 150 ml słodkiego olejku migdałowego

Olejek i lanolinę ogrzać w „kąpieli wodnej” – dodać kwiaty – gotować 30 minut – odcedzić i dodać miód

Bibliografia:

  1. “Czarny bez. Dla zdrowia i urody” Heidbohmer Ellen
Czarny bez – zastosowanie, właściwości i przepisy
4.8 (96.36%) 11 głos

1 KOMENTARZ

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here